लेखक : जगदीश बस्नेत

काठमाडौं । “सत्ता लिन होइन, जनता उठाउन राजनीति गर ।” नेपाली राजनीतिक इतिहासमा यति गहिरो सन्देश दिने नेताहरू विरलै भेटिन्छन् ।

त्यही सन्देशका धनी थिए गणेशमान सिंह - एक यस्तो नाम, जसले मुलुकको लोकतान्त्रिक आन्दोलनलाई केवल नेतृत्व मात्र गरेनन्, त्यसमा आफूलाई पूर्ण समर्पण गरेर एक वैचारिक, नैतिक र संवेदनशील राजनीतिक संस्कृतिको आधारशिला राखिदिए ।

नेता सिंहको नाम आज पनि देशका विभिन्न भागमा श्रद्धा, प्रेरणा र राजनीतिक शुद्धताको प्रतीकका रूपमा उच्चारण गरिन्छ । उनले रोपेको लोकतन्त्रको बीउ आज एक विशाल वृक्ष बनेको छ, जसको छायाँमा हामी सबै बाँचिरहेका छौं — स्वतन्त्रताको स्वाद चाखिरहेका छौं, अभिव्यक्तिको अधिकार प्रयोग गरिरहेका छौं र जनप्रतिनिधिद्वारा शासित शासन प्रणालीमा बाँचिरहेका छौं ।

शून्यबाट संघर्ष, मूल्यमा आधारित नेतृत्व सिंहले राजनीतिक यात्राको आरम्भ व्यक्तिगत लाभका लागि होइन, जनताको हित र मुलुकको स्वतन्त्रताको निम्ति गरेका थिए ।

राणा शासन विरुद्धको सशक्त आन्दोलनदेखि लिएर पञ्चायती निरंकुशता विरुद्धको संघर्षसम्म, उनी सधैं अग्रमोर्चामा रहे ।

विशेषगरी २०४६ सालको जनआन्दोलनको समयमा सिंहको भूमिका ऐतिहासिक रह्यो । मुलुक बहुदलमा फर्कन सफल भएपछि, सबैले उनलाई भावी प्रधानमन्त्रीको रूपमा हेरे । तर, गणेशमानले सत्ता होइन, सैद्धान्तिक निष्ठालाई रोजे । उनले त्यस पदलाई आफूभन्दा कनिष्ठ सहकर्मी गिरिजाप्रसाद कोइरालाको पक्षमा छाड्नु भयो, जुन नेपाली राजनीतिको इतिहासमै त्यागको उच्चतम उदाहरण मानिन्छ ।

उनको यो निर्णय केवल राजनीतिक नम्रता होइन, नेतृत्वमा ‘विनम्र शक्ति’ कस्तो हुनुपर्छ भन्ने पाठ पनि थियो ।

मेलम्ची खानेपानी परियोजना

दूरदृष्टिको जीउँदो प्रमाण गणेशमान सिंहको दूरदृष्टिले सिर्जना गरेको अर्को महत्वपूर्ण परियोजना हो — मेलम्ची खानेपानी आयोजना ।

उपत्यकाको दीर्घकालीन पानी अभाव समाधानका लागि सिंहले मेलम्चीको धाराबाट काठमाडौंमा पानी ल्याउने सपना देखे । त्यो बेला यो सोच अति दूरदर्शी मानिन्थ्यो, तर आज उपत्यकाका लाखौं जनता उक्त आयोजनाबाट प्रत्यक्ष लाभान्वित भइरहेका छन् ।

यस परियोजनाले सिंहको “जनता पहिला” दर्शनलाई मूर्तरूप दिएको छ । मेलम्ची केवल पानी ल्याउने आयोजना होइन, सिंहको नेतृत्वदायी दृष्टिकोण, सामाजिक उत्तरदायित्व र दीर्घकालीन योजनामा आधारित राजनीतिक सोचको प्रतिबिम्ब हो ।

गणेशमान सिंह प्रतिष्ठान

विचारको निरन्तरता र व्यवहारमा रूपान्तरण सिंहको योगदानलाई संस्थागत रूपमा जीवित राख्न स्थापित गरिएको गणेशमान सिंह प्रतिष्ठान आज देशभर विभिन्न सामाजिक, शैक्षिक र विकास योजनामा सक्रिय छ ।

यो केवल स्मृति संस्थान होइन

यो एक गतिशील, मूल्यकेन्द्रित र जनमुखी संस्था हो, जसले सिंहको सपना, दर्शन र मार्गदर्शनलाई वर्तमान पुस्तासँग जोड्ने काम गरिरहेको छ ।

प्रतिष्ठानका प्रमुख कार्यक्रमहरू:

शिक्षा क्षेत्रमा योगदान : विपन्न वर्गका विद्यार्थीहरूलाई छात्रवृत्ति प्रदान, दुर्गम विद्यालयमा शैक्षिक सामग्री र लोकतन्त्र शिक्षा अभियान ।

स्वास्थ्य र पोषण: ग्रामीण क्षेत्रमा स्वास्थ्य शिविर, महिला स्वास्थ्यसम्बन्धी तालिम, पोषण र सरसफाइ कार्यक्रमहरू ।

भौतिक पूर्वाधार निर्माण: स्थानीय तहका मागअनुसार खानेपानी, सिँचाइ, सडक र कृषिमा आधारित पूर्वाधार निर्माण ।

पारदर्शिता र सहभागी बजेट प्रणाली: प्रतिष्ठानले सबै योजना निर्माणमा सामुदायिक संलग्नता अनिवार्य गर्छ । सार्वजनिक सुनुवाई, बजेट पारदर्शिता र सामाजिक लेखाजोखा अनिवार्य बनाइएको छ ।

लोकतन्त्रलाई जीवनपद्धतिमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास गणेशमान सिंहले लोकतन्त्रलाई शासन प्रणाली मात्र नभइ जीवनशैलीका रूपमा आत्मसात् गर्नुपर्ने धारणा राखे ।

त्यसैले प्रतिष्ठानको हरेक काममा शिक्षा, समावेशीता, पारदर्शिता र सामाजिक न्यायका आधारहरू समावेश छन् । नेपाल जस्तो बहुजातीय, बहुभाषिक र भूराजनीतिक रूपमा संवेदनशील मुलुकमा लोकतन्त्र टिकाउन केवल चुनाव पर्याप्त हुँदैन - सामाजिक चेतना, आत्मानुशासन र सहकार्यको आवश्यकता पर्छ ।

गणेशमान सिंहले यिनै आधारमा आफ्ना मूल्यहरू स्थापित गरेका थिए ।

जननेताको सम्झना — आज पनि, भोलि पनि गणेशमान सिंह नेपाली जनताको स्मृतिमा नेता मात्र होइन, युगद्रष्टाका रूपमा जीवित छन् । उनको विचार, नम्रता र निष्कलंक सेवा भावनाले आज पनि युवा पुस्तालाई प्रेरित गरिरहेको छ । उनको योगदानले नै आजको नेपाल बोल्न सक्छ, सोच्न सक्छ, असहमत हुन सक्छ र आफ्ना प्रतिनिधि छान्न सक्छ ।

आज, जब मुलुक लोकतन्त्रको अभ्यासमा नित नयाँ चुनौतीहरू सामना गरिरहेको छ, त्यही बेला गणेशमान सिंहको विचार, दर्शन र समर्पणलाई पुनः स्मरण गर्नुपर्ने आवश्यकता अझ प्रासंगिक भएको छ ।

निष्कर्षमा: बाटो देखाउने बीउ, सोच जगाउने वृक्ष गणेशमान सिंहले रोपेको बीउ आज विचारको वृक्ष बनेको छ — जसले आत्मसम्मान, स्वतन्त्रता र सामाजिक न्यायको छायाँ दिइरहेको छ ।

मेलम्ची खानेपानी आयोजना उनको दूरदृष्टिको जीवन्त उदाहरण हो भने, गणेशमान प्रतिष्ठान उनको मार्गदर्शनको समकालीन अनुकरण । राष्ट्र निर्माणको यो कठिन यात्रामा गणेशमानको आदर्शहरू आज पनि ज्योति हुन् — अन्धकारमा बाटो देखाउने ।